Дэлхийн нойрны өдөр” энэ сарын 19-нд тохиож байна. Энэ өдрийг Дэлхийн нойрны нийгэмлэгээс олон нийтийн эрүүл мэндийг сайжруулах, амьдралын зөв дадлыг хэвшүүлэх зорилгоор 14-дэх жилдээ уламжлал болгон зохион байгуулж буй юм. Нойргүйдэл, түүний үр нөлөө, нойрны ач холбогдлын талаар СЭМҮТ-ийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, сэтгэцийн эмч Т.Мандхайтай ярилцлаа.
-Сайн байна уу. Бидний урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Юуны өмнө та уншигчдад өөрийгөө танилцуулж болох уу?
-Сайн. Сайн байна уу. Миний нэр Т.Мандхай. Сэтгэцийн эмч мэргэжилтэй. Энэ чиглэлээрээ 13 дахь жилдээ ажиллаж байна. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвд хүүхэд өсвөр үеийн асуудал, эрдэм шинжилгээ хариуцсан мэргэжилтнээр ажилладаг.
-Танд нойрны асуудалтай хүмүүс ханддаг уу. Тэгвэл сүүлийн үед ямар тохиолдол илүү их байна вэ. Тэдэнд та ямар зөвлөгөө түгээмэл өгдөг вэ?
-Нойрны асуудал өөрөө хүн амын дунд зонхилон тохиолддог сэтгэцийн тулгамдсан асуудлын нэг юм. Тийм ч учраас нойр хүрэхгүй байна, нойрны хэмнэл өөрчлөгдлөө гэсэн шалтгаанаар хандах хүмүүсийн тоо нэлээдгүй байдаг. Нойр хүний биеийн болон сэтгэцийн эрүүл мэндэд хэчнээн чухал үүрэгтэй болохыг ойлгуулах тал дээр түлхүү анхаарч ажиллаж байна. Яагаад гэхээр хүмүүс нойрны асуудалдаа ач холбогдол өгөхгүй байх нь түгээмэл. “Би нойргүй байгаадаа дассан, ингээд сурчихсан юм аа” гэдэг буруу ойлголт анзаарагддаг.
-Сэтгэл зүй нойр хоёр ямар холбоотой вэ?
-Сэтгэл санааны байдал нойр хоёр шууд хамааралтай нэг нь нөгөөгөө нөхцөлдүүлдэг гэж үздэг. Сэтгэл санаа хямарсан, стресстэй үед нойр өөрчлөгддөгтэй ижил нойрны асуудалтай байх нь сэтгэл санаа тогтворгүй, уур бухимдалтай байхад ч хүргэдэг.
-Нойргүйдэл нь сэтгэцийн эмгэгтэй болж байгаагийн нэг илрэл гэж ойлгож болох уу?
-Нойрны өөрчлөлтийг амьдралдаа мэдэрч үзээгүй хүн маш ховор байх. Нойргүйдэл нь хэд хэдэн янзаар хүнд илэрч болно. Богино хугацааны нойргүйдэл нь хэдэн өдрөөс хэдэн 7 хоногийн хугацаанд үргэлжилж болно. Гэхдээ гурван сараас илүүгүй хугацаагаар үргэлжилж болно гэж үздэг. Энэ хэлбэрийн нойргүйдэл нь ихэвчлэн сэтгэлзүйн шалтгаантай, хүний амьдралд тохиолдсон сөрөг үйл явдлаас улбаатай байдаг. Жишээ нь ажилгүй болох, гэр бүл салах, хүмүүстэй харилцааны асуудал үүсэх гэх мэт. Шалтгаан арилбал нойргүйдэл засагдах боломжтой, шалтгаан үргэлжилбэл архаг нойргүйдэлд ч шилжиж болдог. Харин архаг нойргүйдэл нь 3 сараас дээш хугацаанд тогтвортой үргэлжилж долоо хоногт гурваас дээш удаа нойрны өөрчлөлт тухайн хүнд илэрдэг. Энэ үед бие махбодын шалтгаант нойргүйдэл, сэтгэцийн эмгэгийн шалтгаант нойргүйдэл байна уу гэдгийг ялган оношлох шаардлагатай. Ялангуяа сэтгэцийн эмгэгийн үед нойргүйдэл нь хавсарсан эмгэг байдлаар илэрдэг учир ямар эмгэгийн шалтгаантай нойргүйдэл үүссэн бэ гэдгийг ялгаснаар зөв эмчлэх нөхцөл бүрддэг.
-Нойргүйдэлд ямар хүчин зүйлүүд нөлөөлж байна вэ. Нойргүй байснаас ямар сөрөг үр дагавартай вэ?
-Нойргүйдэлд сэтгэлзүйн хүчин зүйл, амьдралын буруу хэв маяг, хүрээлэн байгаа орчин, бие махбодийн эмгэгүүд гэх мэт олон хүчин зүйлс нөлөөлдөг. Нойргүйдэл нь биеийн талаас дархлаа тогтолцоог бууруулах, зүрх судасны эмгэгээр өвчлөх эрсдэлийг нэмэгдүүлэх нөлөө үзүүлдэг. Мөн нойргүйдлийн үед өлсөлтийн даавар ихээр ялгарснаар хоолны дуршил нэмэгдэх, таргалалт цаашлаад чихрийн шижин үүсгэхэд ч нөлөөлдөг гэж үздэг. Сэтгэлзүйн талаас өдрийн турш нойрмоглох, анхаарал төвлөрөхөд бэрхшээлтэй болох, ажлын бүтээмж буурах, ой тогтоолт буурах, цаашлаад гэмтэл осолд орох эрсдэлийг бий болгох боломжтой. Сэтгэл санааны талаас цочромтгой, тогтворгүй, уур бухимдал, сэтгэл гутрал түгшилтийг үүсгэж болно.
-Чанартай нойр гэж ямар нойрыг хэлэх вэ. Хэмжих үзүүлэлт нь юу вэ. Ямар нөхцөлд өөрийгөө нойргүйдэлтэй байна гэж мэдэх вэ?
-Чанартай нойрсох, хангалттай унтах хоёр эрс ялгаатай ойлголт. Унтаж байгаа нийт хугацаагаар хангалттай унтах хэмжээг тодорхойлдог бол нойрны чанарыг хэр сайн унтаж байгаагаар тодорхойлдог. Чанартай нойр авч байгааг илэрхийлдэг хэд хэдэн үзүүлэлт байдаг. Орондоо орсноос 30 минутын дотор унтах, шөнийн цагаар сэрэхгүй унтах, нэгээс илүүгүй сэрэх, шөнө сэрээд 20 минутын дотор эргэж унтах, насны бүлэгт таарсан хугацаагаар унтах, өглөө нь амарсан эрч хүчтэй сэрэх зэрэг байдлаар тодорхойлдог.
-Зарим хүмүүс “би нохой унталтаар унтдаг” гэж ярьдаг. Харин зарим хүмүүс “чирээд явсан ч сэрэхээргүй унтдаг” гэдэг. Заримдаа хүмүүс “шөнөжин зүүдэллээ” ч гэдэг. Хүн унтаж байхад юу болдог вэ. Аль унталт нь үр дүнтэй, эерэг, аль сөрөг вэ. Ер нь яаж унтахыг зөв унтаж, нойроо бүтэн авч чадаж байна гэж үзэх вэ?
-Нойр нь гүн, өнгөц гэсэн хоёр янзаар шөнийн туршид 4-5 удаа ээлжлэн үргэлжилдэг үйл явц юм. Гүн нойрыг тархины цахилгаан бичлэгт гарч буй үзүүлэлтээр нь нүдний хурдан хөдөлгөөнт бус нойр (nonrapid eye movement sleep) гэж нэрлэдэг. Энэ нойр нь гурван шатаар явагддаг ба энэ үед зүрхний цохилт, амьсгалын тоо, биеийн дулаан буурч, булчин суларч, тархины үйл ажиллагаа удааширдаг. Хэрэв энэ нойрны үед хүн сэрвэл зүүдээ санахгүй. Өнгөц нойрыг нүдний хурдан хөдөлгөөнт нойр (rapid eye movement sleep) гэж нэрлэдэг. Энэ үед тархины ой санамжийн хэсгийн үйл ажиллагаа идэвхтэй байдаг тул сэрвэл зүүдээ санах боломжтой. Насанд хүрсэн хүний нойрны 75 хувийг гүн нойр, 25 хувийг өнгөц нойр эзэлдэг. Мөн насандаа тохирсон нойрны хэрэгцээгээ авах шаардлагатай. Жишээлбэл насанд хүрсэн хүн өдөрт 7-8 цаг унтах нь тохиромжтой.
-Америкийн Нэгдсэн Улсад насанд хүрэгчдийн 30% нь, өсвөр насныхны 66% нь нойрны дутагдалтай байдаг. Монгол улсад энэ үзүүлэлт ямар байгаа вэ?
-Монгол улсад үндэсний хэмжээнд хийсэн тархалтын судалгаа байдаг. 1984- 1992 онд стрессийн шалтгаант сэтгэцийн тулгамдсан асуудал нийт хүн амын 4.2 хувийг эзэлсэн бол 2013 оны судалгаагаар нойргүйдэл 17.5 хувь болж өссөн үзүүлэлттэй байсан. Мөн Медик фейсбүк хуудсын зүгээс 2020 онд хатуу хол хорионы үед 4300 гаруй иргэдийн дунд нойрны өөрчлөлтийг судалж үзэхэд 23 хувьд нь буюу дөрвөн хүн тутмын нэг нь нойрны асуудалтай байсан. Мөн тархи судлалын нийгэмлэгээс 2020 онд хийсэн судалгаагаар оролцогчдын 42.2 хувь нь нойрны чанар муутай байна гэсэн үр дүнтэй гарсан.
/Эмийн ургамлуудын нэгдэл бүхий тайвшруулах цай нь кофеин агуулаагүй учир таныг тайван амгалан бат бөх унтаж амрахад тусална. Унтахаасаа 2 цагийн өмнө ууснаар өглөөг илүү эрч хүчтэй угтах боломжтой./
-Нойргүйдэлд ямар эмчилгээ үр дүнтэй вэ. Нойргүйдээд байна гээд хүмүүс дур мэдэн эм авч хэрэглэх нь түгээмэл байдаг. Нойрны эмэнд ямар давуу тал, ямар сөрөг тал байдаг вэ?
-Нойргүйдлийн эмчилгээ нь ямар шалтгаанаас үүссэн бэ гэдгээс хамаарч эмчилгээний сонголтууд өөр байдаг. Жишээ нь стрессийн гаралтай нойргүйдлийн үед стресс тайлах ур чадварт суралцах, биеийн дасгал хөдөлгөөн, амьсгалын дасгал зэргийг зөвлөдөг бол амьдралын буруу хэвшлээс шалтгаалсан нойргүйдлийн үед өдөрт хэрэглэх кофеины хэмжээг багасгах, хорт зуршлаас татгалзах, амьдралын хэв маягаа өөрчлөх тал дээр анхаарал хандуулдаг. Харин сэтгэл гутрал, сэтгэл түгшилтийн гаралтай байвал сэтгэл гутралын эсрэг эмийн эмчилгээг хавсран хийснээр нойргүйдлийг шийддэг. Нойрны эмийг дур мэдэн уух нь сөрөг тал олон. Монгол улсад нойрны эмийг сэтгэцийн эмчийн жороор олгодог. Гэсэн хэдий ч танил найз нөхдөөсөө дур мэдэн авч уух байдал байсаар байна. Энэ үед эмийн тунгаа тохируулахгүй байх, хэтрүүлэн хэрэглэх, удаан хугацаанд хэрэглэвэл дасал үүсгэх эрсдэлтэй байдаг учир сэтгэцийн эмчийн үзлэг хяналтан дор уух шаардлагатай.
-Монголд кофе шоп сүүлийн жилүүдэд их нэмэгдэж байна. Кофе бидний уламжлалт унд биш ч сүүлийн үед өдөр тутмын хэрэглээ боллоо. Та кофе сэтгэл зүйд хэрхэн нөлөөлдөг талаар мэдээлэл өгч болох уу. Кофе нойронд яаж нөлөөлдөг вэ?
-Кофе бол кофеин агуулсан сэргээгч бодисын төрөлд ордог. Кофеины насанд хүрсэн хүн хэрэглэх тохиромжтой тун өдөрт 200мг байдаг. Энэ нь хоёр аяга чанасан кофетой тэнцэнэ гэсэн үг. Мөн үүнээс гадна шоколад, байхуу цай, ногоон цай, кола, энергийн ундаанд тодорхой хэмжээгээр кофеин агуулсан байдаг учир эдгээрийн хэрэглээг нийлүүлж тооцох нь зүйтэй. Ялангуяа унтахаас өмнө 5 цагийн өмнө кофеин агуулсан бүтээгдэхүүн хэрэглэхгүй байвал нойрны хямралд хүргэхгүй.
-Орой унтахаас хэдэн цагийн өмнө шингэн зүйл хэрэглэвэл болох вэ? Нойронд сөрөг нөлөөтэй уух зүйл, эерэг нөлөөтэй уух зүйл гэж байдаг уу?
-Унтахаас өмнө шингэн зүйл хэрэглэх нь бөөрний үйл ажиллагааг идэвхжүүлж шөнө дунд сэрж бие засах нөхцөлийг бүрдүүлдэг учир орой унтахаас 2 цагийн өмнө шингэн зүйлийг хэрэглэсэн байх нь зохимжтой гэж үздэг.
-Унтах цаг сэтгэл зүйд хэрхэн нөлөөлдөг вэ? Жишээлбэл, шөнө 3 цагт унтаад 11 цагт сэрэх эсвэл 21 цагт унтаад 5 цагт сэрэх нь ямар ялгаатай вэ? Ийм өөр дадал сэтгэл зүйд хэрхэн нөлөөлөх бол?
-Бидний бие махбодь өөрийн гэсэн тогтсон өөрчилж болохгүй био хэмнэл зохицуулгатай байдаг. Шөнийн нойрыг өдрөөр солих, унтах сэрэх цагийг албаар өөрчлөх нь бидний биеийн болон сэтгэлзүйн эрүүл мэндэд маш их хор хохиролтой байдаг тухай дээр дурдсан. Иймээс тогтмол цагт унтаж, тогтмол цагт сэрэх зуршилд суралцах хэрэгтэй.
-Орчин үед ухаалаг гар утас барьдаггүй, дэлгэц ширтдэггүй хүн бараг байхгүй боллоо. Технологи нойронд хэрхэн нөлөөлж байна вэ?
-Унтахаас өмнө дэлгэц ширтэх үед электрон хэрэгслээс ялгардаг цэнхэр гэрлийг бидний тархи “гэрэлтэй байна” гэсэн дохио болгон хүлээн авч, цусанд мелатонин дааврын хэмжээг багассанаар бидний нойр хулжиж, унтах цагийг хойшлуулдаг. Дэлхийн нойрны сангаас унтахаас дор хаяж 30 минутын хугацаанд дэлгэц ширтэхгүй байх, унтлагын өрөөг гэрэлгүй харанхуй байлгах нь унтах байдалд сайнаар нөлөөлнө гэж зөвлөдөг.
Энхжин тайвшруулах цайтай холбоотой эмчийн зөвлөгөө мдээлэлтэй танилцахыг хүсвэл энд дараарай.
-Бидний урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Танд амжилт хүсье.
Ярилцсан: Б.Бадамцэцэг